Podczas  rozmów  z rodzicami często pada pytanie, kiedy tak właściwie powinno się pójść do logopedy, aby stwierdzić, czy z naszym dzieckiem dzieje się coś niepokojącego.  Jeżeli w okresie wczesnego niemowlęctwa rodzice zaobserwują, że dziecko nie unosi główki, nie reaguje na hałas, stukanie, nie gaworzy, nie interesuje się mową i nie rozumie jej, nie chwyta zabawek itp., wówczas powinni zasięgnąć porady w specjalistycznej poradni. Należy mieć świadomość, że najdrobniejsze nieprawidłowości w tym okresie mogą być przyczyną poważnych zaburzeń, które ujawniają się w późniejszym etapie rozwoju dziecka. Usunięcie tych zaburzeń w trakcie późniejszej terapii może okazać się wówczas bardzo trudne, a niekiedy niemożliwe. Ale nie dajmy się też zwariować.

Poniżej przedstawiam w skrócie etapy rozwoju mowy dziecka.
Mowa dziecka stanowi  istotny element w jego życiu emocjonalno-poznawczo-społecznym. Rozwija się bezwiednie, jest czymś naturalnym, oczywistym, ale też biologicznie uwarunkowanym. Pierwszym dźwiękiem, jaki usłyszymy, jest płacz naszego dziecka przy narodzinach. Zanim usłyszymy słowa „mama”, „tata”, mowa dziecka musi ulec różnym przemianom rozwojowym. W mowie niemowlęcia słychać dźwięki przypominające połączenia samogłosek. Pojawiają się też dźwięki naśladujące mlaskanie, muczenie, buczenie, gruchanie. Jest to okres tzw. głużenia, trwający do około 6 miesiąca życia. Głużenie jest treningiem dla aparatu oddechowo-fonacyjno-artykulacyjnego, często też oddaje aktualne stany emocjonalne maleństwa. Od 7 miesiąca życia rozwija się etap gaworzenia. Dziecko już świadomie odpowiada swoimi żywymi reakcjami na obecność matki, jej twarz, głos. Po około 9 miesiącach następuje ogromny postęp w rozwoju sensomatycznym (wzroku, słuchu, smaku, powonienia, dotyku). Jest to etap tzw. echolalicznego rozwoju mowy. Dziecko potrafi już mówić, powtarzając słyszane dźwięki mowy, naśladuje dźwięki z otoczenia. Sygnalizuje swoim zachowaniem, mową ciała potrzeby i w ten sposób nawiązuje kontakt z otoczeniem. Od około 11 do 15 miesiąca życia zaczyna mówić pierwsze słowa – jest  to tzw. okres społecznej gotowości do mówienia. Pierwsze słowa wymówione świadomie przez dziecko to sylaby: „ma-ma” (mama), „ta-ta” (tata), „ba-ba”(baba), „pa-pa”(do widzenia). Formy te nacechowane są akcentem, odznaczają się intonacją.

Należy pamiętać, że okresy rozwoju mowy przenikają się, są zależne od rozwoju psychoruchowego dziecka, zaangażowania rodziców i w późniejszej fazie od środowiska.
W rozwoju mowy dziecka możemy wyróżnić 4 okresy:

1. Okres melodii – trwa od urodzenia do 1 roku życia. Dziecko moduluje dźwięki zbliżone do /a/, /o/, /u/, /e/, wydaje dźwięki gardłowe /k/, /g/. Od 6 miesiąca życia pojawiają się głoski dźwiękowo zbliżone do /p/, /b/, /t/, /d/, ich połączenia z samogłoskami. W tej przedjęzykowej fazie, w której dziecko reaguje głównie na takie aspekty wypowiedzi jak rytm, akcent, intonacja, wysokość, barwa głosu, choć samo nie posługując się mową, wydaje bardzo wiele różnorodnych dźwięków.
   
2. Okres wyrazu – trwa od 1 do 2 roku życia. Dziecko posługuje się wieloma rzeczownikami, czasownikami i przymiotnikami. Pojawiają się pierwsze pytania, co świadczy o rozwoju rozumienia i rozwoju słownika biernego dziecka. Początek tego stadium przypada najczęściej na przełom pierwszego i drugiego roku życia i trwa, dopóki dziecko w komunikacji z otoczeniem nie zacznie posługiwać się zdaniami.
   Na tym etapie następuje szybki przyrost słownictwa, którym posługuje się dziecko, od ok. 3 słów pod koniec 1 roku życia do ok. 300 pod koniec 2 roku, choć fonetyczna forma wyrazów jest na tym etapie zniekształcana i może jeszcze mało przypominać formę, jaką posługują się dorośli.
    Na tym etapie ubóstwo słownika sprawia, że to samo określenie miewa często różne znaczenia w zależności od sytuacji. Rozwój mowy zaś polega tu głównie na stopniowym zawężaniu, konkretyzowaniu znaczeń, a także na rozbudowie słownictwa i doskonaleniu gramatyki.
   
3. Okres zdania – rozwija się między 2 a 3 rokiem życia. Rozpoczyna się wtedy, gdy dziecko zaczyna używać zasad gramatyki. Na tym etapie dziecko zwykle jest już świadome prawidłowego brzmienia głosek, mimo że nie jest w stanie artykułować ich całkowicie poprawnie. Pierwsze zdania są najczęściej dwuwyrazowymi równoważnikami zdań (styl telegraficzny), są zlepkami wyrazów. Komunikaty we wczesnej fazie tworzenia zdań składają się właśnie z prostych słów, np. „mama tam” albo „lala da!” (daj lalę). Dziecko stopniowo przyswaja sobie odpowiednią kolejność rzeczowników, czasowników, pomijając jednak przyimki, zaimki, spójniki, czasowniki posiłkowe. W tym okresie następuje też stopniowy i stały wzrost przeciętnej długości wypowiedzi. Jako pierwsze pojawiają się zdania dotyczące przestrzeni życiowej dziecka, odpowiadające poziomowi dziecka. Dominują tu rzeczowniki, czasowniki, potem także przymiotniki.  Pojawiają się pierwsze konstrukcje zdań oznajmujących, przeczących i pytających.
   
    Pierwsze zdania złożone pojawiają się w  3 roku życia. Najpierw złożone współrzędnie, potem także podrzędnie: najbardziej charakterystyczne są zdania przyczynowe (bo...) i warunkowe (jak... to...). Mowa dziecka w 3 roku życia staje się coraz bardziej zrozumiała dla otoczenia. Przyjmuje się, że jeszcze przed ukończeniem 3 roku życia dziecko jest zdolne do aktywnego uczestnictwa w rozmowie z udziałem dwóch lub więcej osób. Z końcem 3 roku życia dziecko z odbiorcy staje się nadawcą aktywnie uczestniczącym w dialogu.
   
4. Okres swoistej mowy dziecięcej – trwa od 3 do 6-7 roku życia. Dziecko opanowuje wzorce wszystkich głosek, opanowuje odmianę wyrazów. To czas doskonalenia języka, czas przyrostu słownictwa i utrwalania się reguł gramatycznych. Mowę trzylatka charakteryzuje niezbyt jeszcze bogaty słownik, obfitość neologizmów fleksyjnych i słowotwórczych, nieutrwalone reguły gramatyczne. Wypowiedzi trzylatków mają charakter raczej sytuacyjny i odnoszą się do najbliższego, znanego dziecku kręgu osób, przedmiotów, zjawisk. Natomiast wymowa sześciolatków powinna być już całkowicie zgodna z normą językową. Wypowiedzi powinny być już niezależne od sytuacji, kontekstowe, a więc rozbudowane, sensowne i zrozumiałe w swej strukturze i wzajemnych związkach pomiędzy kolejnymi etapami wypowiedzi.

Po 6-7 roku życia dobiega końca tzw. okres krytyczny dla rozwoju mowy i choć brzmi to groźnie, oznacza, że teraz mowa powinna być już co najwyżej korygowana, ale już nie kształtowana.

Proces rozwoju mowy ulega spowolnieniu, w końcu wygasa, a wszelkie konsekwencje zakłóceń czy zaniedbań we wcześniejszym okresie życia będzie teraz o wiele trudniej wykorzenić. Przez całe życie człowiek dodaje nowe wyrazy do swojego słownictwa, ale jest mało prawdopodobne, by był w stanie zmienić przyswojone wcześniej zasady gramatyki.

Drodzy Rodzice, pamiętajcie, że pierwsze trzy lata życia dziecka są okresem intensywnego dojrzewania układu nerwowego. Jest to więc najkorzystniejszy okres stymulacji i wyrównywania zaburzeń mowy. Rozpoczęte  w tym okresie ćwiczenia mogą zapobiec utrwalaniu błędnych nawyków dziecka. Ćwiczenia stymulujące rozwój mowy i sprawność aparatu artykulacyjnego należy prowadzić niezależnie od wieku i poziomu rozwoju psychoruchowego.

Anna Kucharska
logopeda, neurologopeda

Anna Dobosz
logopeda, pedagog
Literatura:
Bronisław Rocławski, Opieka logopedyczna od poczęcia.
Maria Polakiewicz, Pierwsze kroki w rozwijaniu mowy i języka małego dziecka z wadą   słuchu.